wtorek, 17 listopada 2026

Papieros w wargach Vargi, czyli płyty wrześniowe

  

We wrześniu nabytki płytowe trafiły się znowu dość bogate – zarówno z targu staroci, jak przez internet, a nawet z giełdy płytowej, na którą trafiłem dość przypadkowo w centrum handlowym. W tym dwa albumy koncertowe i dwa podwójne (zbiór ten ma część wspólną).

  

Porno For Pyros, Porno For Pyros, 1993

„Porno dla piromanów”? A cóż to takiego? Okładka sugeruje, że chodzi o pokaz sztucznych ogni – i podobno taka była geneza nazwy – ale utwór tytułowy nawiązuje do wcześniejszych o rok zamieszek na tle rasowym w Los Angeles.

Jane’s Addiction należał do najważniejszych zespołów przełomu lat 80./90., chociaż wydał tylko dwa albumy studyjne i jeden koncertowy. Połączenie psychodelii z heavy metalem i elementami funku, wysoki, rozedrgany głos Perry’ego Farrella, jaskrawy image, kontrowersyjne okładki… Bez wpływu Jane’s trudno sobie wyobrazić choćby grupę Tool. W końcu jednak drogi muzyków się rozeszły, a Farrell i bębnowy Stephen Perkins wkrótce założyli nowy zespół. W Porno For Pyros znaleźli się prócz nich gitarzysta Peter DiStefano i holenderski basista Martyn Le Noble.

Głos Farrella jest tak charakterystyczny, że trudno uniknąć porównań z Jane’s Addiction. Z drugiej strony gitara Dave’a Navarro jest tak charakterystyczna, że jej brak mówi nam od razu, że to jednak nie jest Jane’s. Kolejna różnica to korzystanie przez basistę z techniki klangu. Tymczasem instrumenty perkusyjne w prawie każdym utworze brzmią gęsto i chyba nie ograniczają się do standardowego zestawu bębnów i talerzy.

W każdym razie już od pierwszego Sadness mamy do czynienia z leniwym, psychodeliczno-narkotycznym graniem. Gitarzysta tka fakturę dźwiękową przy pomocy kaczki czy podobnego efektu. Rozmyte akordy stanowią kanwę tytułowego Porno For Pyros. DiStefano dopiero w tym utworze wykonuje rozżarzone, lecz powściągliwe solo. Czasami brzmienie urozmaica harmonijka albo jakaś trąba, ale raczej jako ornament niż integralna część aranżacji. Cursed Female, który pod względem spektakularności wydaje się dorównywać Jane’s Addiction, ma kontrastowego kompaniona w postaci leniwego Cursed Male, który jednak potem się wzmaga.

Pets brzmi w porównaniu zaskakująco zwyczajnie i nie dziwne, że wybrali go do promocji – wyobrażam sobie Nosowską albo Bartosiewicz w polskiej przeróbce. Po nim, prawem kontrastu, następuje ostrzejszy Bad Shit, którego nie można nazwać punkowym, bo ma zbyt skomplikowany rytm. Stosunkowo spokojny jest też Black Girlfriend, ponownie nawiązujący do kwestii rasowej, chociaż ożywia się pod koniec, a gitarzysta wywija ostrą solówkę, znów nieco schowaną w miksie. Na koniec wyszykowano dość nerwowy Blood Rag oraz Orgasm, w którym nie ma się co spodziewać jakiejś wybuchowej kulminacji, ale za to DiStefano gra na gitarze smyczkiem. 


 

Collegium Musicum, Konvergencie, 1972

Drugie w tym roku spotkanie z Marianem Vargą, tym razem na czele własnego zespołu. Collegium Musicum uchodzi za najlepszy zespół progresywny w Czechosłowacji, a już na pewno na Slovensku, zaś drugie wydawnictwo długogrające, Konvergencie – za jego największe osiągnięcie. Obiektywnie największe, bo to album dwupłytowy, zawierający tylko cztery utwory – każdy na jednej stronie longplaya.

Jak czytamy w książeczce, popyt był tak ogromny, że wytwórnia nie nadążała z drukiem okładek i wielu nabywców dostawało płyty z kuponem upoważniającym do odbioru okładki, kiedy będzie dostępna. Jest to tym bardziej nadzwyczajne, że Konvergencie zawiera muzykę nie najłatwiejszą.

Varga i jego współpracownicy – basista Fedor Frešo, perkusista Dušan Hajek oraz nowy w składzie (na miejsce Rastislava Vacho), ale osobiście im nieobcy gitarzysta František Griglák – przygotowali cztery dłuższe formy, z których każda ma trochę inny charakter. Szkoda, że podział tych form na poszczególne części („roztrackovanie”) został tylko odnotowany w książeczce, a na kompakcie każda z czterech stanowi osobną, długaśną „ścieżkę”, co utrudnia powrót do konkretnych fragmentów.

Rozpoczynający tę podróż P.F. 1972 opiera się zasadniczo na barokizującym motywie organowym, który na przestrzeni dwudziestu minut powtarza się co jakiś czas albo przechodzi różne wariacje i przetworzenia, jak to bywa w rondzie. Przeplata się a to z solówką organów, a to z solówką gitary, a to z bardziej eksperymentalną partią na kotłach i fortepianie. Styl Grigláka kojarzy mi się nieco z Janem Akkermanem z Focus, natomiast Varga poczyna sobie barokowo na organach lub jazzowo na fortepianie. W międzyczasie następują ze dwie zmiany tempa i wiodącego motywu. Zapamiętuje się też dwa minutowe fragmenty z chórem dziewczęcym – wypadają bardzo solennie, wręcz bożonarodzeniowo.

Suita po tisíc a jednej noci adaptuje motywy Szeherezady Rimskiego-Korsakowa. Momentami słychać odgłosy publiczności, ale to nie jest sensu stricto nagranie koncertowe – zespół zaprosił znajomych do studia, w którym było przewidziane miejsce dla słuchaczy. Od pierwszych minut dominują organy i dopiero w siódmej minucie Varga dopuszcza do głosu gitarzystę, który wykonuje santanoidalne solo.

Najbardziej przystępne są Piesne z kolovrátku – trzy regularne piosenki (do słów Kamila Peteraja), połączone fragmentami instrumentalnymi. Pierwszą z nich, Pieseň z kolovrátku – spodoba się fanom Procol Harum – zaśpiewał gościnnie Pavol Hammel, z czego zresztą Frešo nie był zadowolony. Mimo to zaśpiewał z nim w duecie w finałowym Chorale. Natomiast motoryczną piosenkę środkową Tvoj sneh wykonał Griglák; w dalszej części słychać coś, co przypomina świder dentystyczny, a jest zapewne syntezatorem. Jeśli chodzi o fragmenty instrumentalne, to do gitarzysty należy preludium, po występie Hammla rozbrzmiewa krótkie solo perkusji, a potem sielankowe interludium na gitarę i dwie mandoliny. Później dzwonią dzwonki, a mandoliny powracają we fragmencie przypominającym włoski (?) taniec ludowy.

Najmniej ciekawa jest kończąca zestaw Eufónia – wbrew tytułowi wyraźnie kakofoniczna, jakby Varga usiłował wycisnąć z organów, co się da. Tylko pierwsze minuty mają wyraźną strukturę muzyczną, a potem zespół odlatuje w pełną ummagummę. Jedyny śpiew, jaki tu słychać, to fragment partii chóru dziewczęcego z P.F. 1972, ale odtworzony wspak.

Okładka, podobnie jak w przypadku wcześniej przeze mnie omawianej płyty Hammla, Vargi i Hladika, ma szeroką obwódkę nieco psującą efekt. Widniejący na niej Varga ma w ustach papierosa, którego w pierwszym wydaniu mu wycenzurowano. Pozostali członkowie zespołu znaleźli się na rewersie. 

Wykonanie po latach, z innym perkusistą

 

Supertramp, It Was the Best of Times, 1999 

Supertramp należał w latach siedemdziesiątych do solidnej drugiej ligi rocka progresywnego, a pod koniec dekady ogromnie popularny album Breakfast in America skierował go w stronę tzw. soft rocka. Kariera grupy podupadła na początku osiemdziesiątych, gdy odszedł z niej jeden z dwóch wokalistów (i to ten bardziej charakterystyczny), Roger Hodgson.

W moje ręce wpadł – i to za ledwie dychę – dwupłytowy album koncertowy z trasy w 1997 r. Nagrania pochodzą z dwóch wieczorów w londyńskim Royal Albert Hall. Oprócz perkusisty-weterana Boba Siebenberga występuje tu na innych instrumentach perkusyjnych jego syn Jesse, a saksofonistę Johna Halliwella wspomaga trębacz Lee Thornburg.

Pierwsze trzy utwory i kilka późniejszych pochodzą z najświeższej wówczas płyty studyjnej zespołu – Some Things Never Change. Z zaangażowaniem słuchacza bywa różnie, zwłaszcza że nowsze utwory zajeżdżają smooth jazzem czy inszym soulem. Cały koncert, tak jak i wspomniana płyta studyjna, zaczyna się od utrzymanego w takiej konwencji It’s a Hard World i muszę przyznać, że wolę bardziej dynamiczne początki. Drugi w kolei You Win, I Lose, ze swoim funkującym czy też karaibskim rytmem już by się prędzej nadawał. Trzeci (Listen to Me, Please) także jest dość żwawy, a Sooner or Later to już w ogóle coś nieźle współbrzmiącego np. ze Steely Dan. Poza tym mniej jest poprzednich utworów z okresu posthodgsonowskiego, chociaż nie zabrakło największego hitu – Cannonball, także żwawego i o jazzującym charakterze (fortepian).

W repertuarze dominują jednak piosenki z lat siedemdziesiątych – im dalej, tym większe zagęszczenie, a na drugą płytę trafiła już tylko jedna z nowszych. Downstream to, jak w oryginale, ballada z samym fortepianem. Najpotężniej brzmią utwory z albumu Crime of the Century: dynamiczny Rudy, niemal hardrockowy (choć rozmiękczony fortepianem elektrycznym) Bloody Well Right, równie kotłująca się School oraz na sam koniec ośmiominutowa wersja utworu tytułowego.

Oczywiście najbardziej czekam na reprezentację płyty Breakfast in America. Nie tylko ja, sądząc po brawach, jakie przywitały The Logical Song. Mark Hart (ex-Crowded House) wstąpił w buty Hodgsona, stara się jak może, ale niestety, ma sporo mniej od niego charyzmy i nie tak charakterystyczny głos. Za to niewiele da się zarzucić zmarłemu w zeszłym roku Rickowi Daviesowi, a pod względem wykonawczym to już w ogóle wszystko gra. A że jest to muzyka prawie bez kantów? Czasem i taka się przydaje.

Wiele utworów przekracza tu wskaźnik siedmiu minut, a dwa sięgają nawet dziewięciu. Dzieje się tak m.in. za sprawą rozbudowanych solówek. It’s a Hard World rozpoczyna dość długa impresja na basie (Cliff Hugo), a potem dużo do powiedzenia ma trębacz. Drugi z dziewięciominutowych jest Another Man’s Woman i zresztą ciekawszy, bo bardziej urozmaicony – tu popisuje się głównie pianista, a całość kończy potężna, rozbudowana koda z riffem sekcji dętej. Bardziej zadziorne solo gitarowe słychać w Ain’t Nobody But Me, chociaż trochę skryte w ogólnej tkance dźwiękowej. Z kolei w Bloody Well Right produkują się Helliwell i Thornburg.

Jako przedostatni zespół wrzucił Don’t You Lie to Me, blues Hudsona Whittakera, znanego też jako Tampa Red. Można by ten utwór nazywać premierowym w dyskografii Supertramp, gdyby nie ukazał się także na wcześniejszej koncertówce, wydanej w 1988 i od tej pory niewznawianej. 

Inne wykonanie z tego samego roku

 

Peter Frampton, Frampton Comes Alive!, 1976

Był to jeden z najlepiej sprzedających się albumów w kryzysowym roku 1976. Była to również zdecydowanie najpopularniejsza płyta solowa Petera Framptona, byłego muzyka grupy Humble Pie. W moje ręce trafiła wersja okrojona – 10 utworów zamiast 14, w dodatku w zmienionej kolejności. Widocznie inaczej album musiałby być, jak i w oryginale, dwupłytowy. Nagrania pochodzą z USA. Po pierwszym utworze Frampton pozdrawia San Francisco, ale książeczka zdradza, że nagrywano także w kalifornijskim San Rafael oraz w Commack i Plattsburghu w stanie Nowy Jork.

Artysta miał już na koncie coś z pięć albumów solowych i fani śledzący jego karierę na bieżąco mogliby pewnie reagować z większym entuzjazmem, ale i ktoś, kto po raz pierwszy ma kontakt z Framptonem, może tu znaleźć coś ciekawego. Oprócz paru utworów bardziej dynamicznych (Something’s Happening, Shine On), dominuje coś, co można by nazwać soft rockiem. Wystarczy wymienić akustyczną balladę Wind of Change czy zwłaszcza sentymentalną Baby, I Love Your Way. Dorastając w latach dziewięćdziesiątych, wcześniej od oryginału poznałem przeróbkę w rytmie reggae, którą nagrała grupa Big Mountain.

W warstwie instrumentalnej zwraca uwagę wykorzystanie efektu talk box (modulacja dźwięku gitary rurką trzymaną w ustach) – w Show Me The Way, a potem w rozbudowanej solówce rozciągniętego do 13 minut Do You Feel Like We Do. Nieco ciężej robi się w (I’ll Give You) Money, a na finał Frampton z zespołem zagrali siedmiominutową wersję Jumping Jack Flash Rolling Stonesów. 

Skąd popularność tej płyty? Trudno powiedzieć z dzisiejszego punktu widzenia. Nie wnosi raczej nic nowego do rozwoju sztuki rockowej i może być postrzegana jako symptom wspomnianego kryzysu – rock zatracił swój odkrywczy potencjał, stając się bezpieczną, uładzoną dyscypliną muzyczną, dopóki punk nie przedmuchał zmurszałych fundamentów. Frampton gra tu po prostu rockowe piosenki w rockowym składzie (gitara, bas, perkusja, klawiszowiec sięgający niekiedy po drugą gitarę), od czasu do czasu pozwalając sobie na popisy instrumentalne. Przyczyną powodzenia mógł być fakt, że album dobrze oddaje atmosferę koncertu jako święta, z całą jego dynamiką, improwizacjami i tym podobnymi atrybutami.


 

 

Rory Gallagher, Photo-Finish, 1978

Kiedyś już tu omawiałem Top Priority irlandzkiego wirtuoza gitary bluesrockowej. Teraz przyszła pora na album wcześniejszy. Na etapie Photo-Finish Rory Gallagher oraz jego zespół – basista Gerry McAvoy i perkusista Ted McKenna – zwrócili się ku bardziej hardrockowemu brzmieniu.

Najbardziej w związku z tym zwracają uwagę utwory motoryczne i riffowe: mój ulubiony Shadow Play oraz w mniejszym stopniu otwieracz Shin Kicker. Do szybszych należy poświęcony Elvisowi Cruise On Out, choć lżejszy brzmieniowo – ewidentnie rockandrollowy. Podobny charakter ma Last of the Independants, inspirowany filmem Charley Varrick, a raczej jego prasową recenzją.

W średnim tempie wyróżnia się Brute Force & Ignorance z mandoliną w tle. Overnight Bag jest nastrojowy, wręcz balladowy, pomimo dość twardego riffu pełniącego funkcję przerywnika. Ciężkie i powolne są za to Cloak & Dagger z udziałem harmonijki ustnej oraz lekcja historii bluesa w The Misssissippi Sheiks. Płytę zasadniczą kończy mój drugi ulubiony fragment, czyli ballada Fuel to the Fire, w której ciężkie i brudne brzmienie przeplata się z melodyjną zagrywką.

Do reedycji z 1998 r. dołączone zostały dwa bonusy, które dwadzieścia lat wcześniej po prostu nie zmieściły się na płycie: siarczysty, antynuklearny Early Warning oraz lekka, „południowa” Juke Box Annie. Znowu z harmonijką, na której grał zresztą osobiście Gallagher. 


 

Black Sabbath, Tyr, 1990

W latach osiemdziesiątych Black Sabbath trochę się pogubił. Z pierwotnego składu po latach pozostał tylko Tony Iommi, a i muzycznie grupa, która kiedyś wytyczała drogę dla ciężkiego grania, zbliżyła się do heavymetalowej sztampy. Właściwie tylko magia nazwy odróżnia Black Sabbath roku 1990 od całej reszty sceny, ale z drugiej strony Tyr nie jest taki zły, jak się o nim mówi. Gdyby wydano go pod inną nazwą, nie porównując z wcześniejszym dorobkiem zespołu, miałby znacznie lepszą opinię (podobnie jak np. Seventh Star). Paradoksalnie, muzyka bardziej przypomina np. zespół Dio niż stary Black Sabbath.

Tyr był trzecim albumem, na którym przy mikrofonie stanął Tony Martin, wokalista metalowy bardziej standardowy od poprzedników. On też napisał teksty, krążące na ogół wokół mitologii nordyckiej. Sekcję rytmiczną tworzyli uznani rębacze – Cozy Powell na perkusji (wcześniej m.in. Rainbow) i Neil Murray na basie, a składu dopełniał klawiszowiec Geoff Nicholls.

Płyta rozpoczyna się potężnie od Anno Mundi. Nastrojowy, podniosły wstęp z niby-łacińskimi zaśpiewami kojarzy się z podobnymi rozwiązaniami stosowanymi przez Sabbath za Ronniego Dio. Dopiero potem ruszają ciężkie riffy, prowadzące do majestatycznego refrenu. Nie można też wiele zarzucić rozpędzonemu Lawmaker ani ciężko kroczącemu Jerusalem.

Cztery utwory znałem wcześniej z kasetowej składanki, która była moim pierwszym kontaktem z postosbourne’owskim Black Sabbath. Pierwszy, od którego nosiła tytuł – The Sabbath Stones – trwa siedem minut, unikając standardowej budowy zwrotka-refren, a przy tym jest melodyjny. Trzy pozostałe tworzą „suitę nordycką”: krótki i dość kiczowaty (syntezatory) instrumental The Battle of Tyr, balladowy Odin’s Court i ciężka Valhalla.

Końcówka albumu po tym wszystkim jest rozczarowująca. Feels Good To Me miało być kolejną balladą, ale wyszły trochę ciepłe kluchy, a dynamiczny finałowy Heaven in Black także nie dorównuje wcześniejszym utworom.



wtorek, 10 listopada 2026

Cesarze, aktorzy, najlepszy raper Wschodu (z frontu czytelniczego, 8/2026)

 


 

Jesienią wreszcie zabrałem się za jedną z biografii, które od kilku miesięcy leżały odłogiem. Do tego dołączyłem dyptyk z dziedziny historii kina (też biograficzny) oraz przekrojowe opracowanie historyczne.

 

30. Henryk Wereszycki, Historia Austrii, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk 1972

Opracowanie to, wydane w serii historii powszechnych Ossolineum, czytałem jeszcze w podstawówce. Teraz, ze względów zawodowych, musiałem sobie przypomnieć w skrócie sprawy austriackie.

We wstępie autor stwierdza, że skoro w serii ukazały się już Historia Węgier i Historia Czechosłowacji, to jego praca siłą rzeczy musi nieco się pokrywać z tamtymi. Ostatecznie bez unii z Węgrami i Czechami Austria nie osiągnęłaby pozycji mocarstwowej, tylko pozostałaby jednym z wielu krajów niemieckich, jak jakaś Badenia czy Hesja-Kassel. Historia Austrii to również zasadniczo przez większość czasu historia Habsburgów – przed ich pojawieniem się kraj był nieistotny na arenie europejskiej, a po ich upadku też trudno było Austriakom wykuć od razu nową tożsamość, odrębną od Niemców z Deutschlandu.

Co za tym idzie, wcześniejsze dzieje ziem austriackich – starożytne wędrówki Celtów i innych ludów, okres rzymski, utworzenie przez Karolingów Marchii Wschodniej (Ostmark), po czym panowanie średniowiecznej dynastii Babenbergów – zostały potraktowane w niezbędnym skrócie. Sprawy nabrały tempa od koronacji Rudolfa I Habsburga na króla niemieckiego – jak na ironię, elektorzy liczyli, że książę tak mało znaczącego kraju nie będzie za bardzo im przeszkadzał. Całe średniowiecze to okres mozolnego powiększania przez Habsburgów domeny, w tym właśnie zdobywania krajów korony św. Wacława i św. Stefana. Trafiali więc przy tym niekiedy na kurs kolizyjny z Jagiellonami.

Z początkiem renesansu Maksymilian I był już supermocarzem na skalę światową, a jego potomkowie podzielili się na linię hiszpańską i austriacką. Zważywszy, że od XVII wieku Habsburgowie stali się jedną z dwóch czołowych – oprócz Francji – mocarstw katolickich, trochę trudno uwierzyć, że reformacja w Austrii miała bardzo burzliwy przebieg i naprawdę niewiele brakowało, aby kraj ten stał się protestancki. Kontrreformacja jednak przeważyła, a sytuację ugruntowała wojna trzydziestoletnia, w której zresztą Francja, mimo zbieżności religijnej, stanęła przeciw cesarstwu. Drugim głównym rywalem przez kilka wieków była Turcja.

Po wojnie trzydziestoletniej władza cesarza nad resztą Rzeszy stała się zaledwie symboliczna. Potem w XVIII wieku, mimo kilku kosztownych wojen (w tym siedmioletniej), ukształtował się absolutyzm za panowania Marii Teresy i jej synów: Józefa II i Leopolda II. Co prawda różnice pomiędzy krajami domeny habsburskiej sprawiały, że ujednolicanie ustroju nie szło tak sprawnie, jak cesarze by chcieli, zwłaszcza na Węgrzech.

Kolejnemu stuleciu ton nadały wojny rewolucyjne i napoleońskie, w których Austria ponownie występowała jako jeden z głównych przeciwników Francji. Pod rządami Klemensa Metternicha zmieniła się w „Chiny Europy”, mocarstwo bezwzględnie zwalczające wszelkie ruchy wywrotowe. Panujący wówczas Habsburg określany jest jako Franciszek II (I), ponieważ przestał być cesarzem niemieckim, a zaczął austriackim. Jednak procesów społecznych nie dało się zatrzymać, więc otrzymując od czasu Wiosny Ludów coraz to kolejne bęcki, Habsburgowie musieli w końcu zliberalizować państwo, tworząc dualistyczną monarchię austro-węgierską. Nawet to nie uśmierzyło problemów narodowościowych, które doprowadziły w końcu do wojny światowej i rozpadu imperium.

Międzywojenna Republika była krajem słabym, targanym przez kryzys finansowy i konflikty polityczne ocierające się o wojnę domową. Przez całe dwudziestolecie postulat połączenia z Niemcami był popularny w społeczeństwie i wysuwany nie tylko przez nazistów, ale nawet socjaldemokratów. Głównym jego oponentem był paradoksalnie rodzimy ruch faszystowski, skonfliktowany z hitlerowcami. Przez dzieje Austrii po anschlussie autor przemyka powierzchownie, a narrację kończy spotkaniem Kennedy’ego z Chruszczowem w Wiedniu w 1961 r. jako dobrym prognostykiem dla przyszłej międzynarodowej roli kraju.

Oprócz wydarzeń politycznych omówione są w danych okresach przemiany społeczne i gospodarcze, a także kultura. Szczególny nacisk położono na sprawę chłopską, która należała przez wieki do najważniejszych, zwłaszcza w XIX wieku, kiedy władza celowo nie likwidowała pańszczyzny w niektórych regionach – częściowo z niechęci do wszelkich zmian, a częściowo po to, żeby w razie czego mieć bat na szlachtę, i użyła go wreszcie w Galicji.

Pod względem językowym styl jest nieco przyciężkawy i lekko archaiczny, a to ze względu na częste stosowanie spójnika złożonego „a to” (serio, to właśnie z tej książki przed laty go podchwyciłem) oraz oszczędne gospodarowanie przecinkami. Niektóre zdania brzmią dość kulawo, pojawiają się składniowe rusycyzmy, a czasem autor pomyli np. Konstancję z Konstancą.

Książkę wzbogaca szereg ilustracji czarno-białych i kilka map. Wykryłem tu błąd rzeczowy: w rozdziale o reformacji pojawia się popiersie podpisane „Książę Liechtenstein”. Ale strój i fryzura nie zgadzają się o jakieś 200 lat… Bo to nie jest znany ze zwalczania protestantów Karol Liechtenstein, o którym mowa w tym rozdziale, tylko Józef Wacław Liechtenstein z czasów Marii Teresy, który z reformacją miał tyle wspólnego, że reformował austriacką artylerię.

 Zgodnie z tradycją serii, na wyklejkach okładek widnieje obecny kontur granic i godło państwowe kraju.

 

31. Kazik Staszewski, Rafał Księżyk, Idę tam gdzie idę. Autobiografia.
Rozmawia Rafał Księżyk
,
Warszawa 2015

Czytelnik pragnący dowiedzieć się czegoś o życiu Kazimierza Staszewskiego ma dość spory wybór. Jest przecież uznany Kult Kazika Leszka Gnoińskiego, bogato ilustrowany i wzbogacony o płytę z rarytasami. Są dwie Białe księgi Wiesława Weissa, które mówią przede wszystkim o piosenkach, ale można z nich też wyczytać wiele o twórcy. Są też w końcu Niepiosenki – zbiór felietonów publikowanych na przestrzeni lat przez samego Kazika w różnych gazetach lub czasopismach. Każda z tych prac w większym lub mniejszym stopniu przemawia głosem Staszewskiego, czy więc ma sens kolejny dość gruby tom, dla odmiany w formie wywiadu-rzeki? Wszystko zależy od tego, jakie pytania zada wywiadowca.


Wywiadowca okazał się dociekliwy i dobrze przygotowany, jak można się było spodziewać po przeczytaniu choćby rozmowy Księżyka z Tymonem. Skłonił więc Kazimierza do opowieści o różnych sprawach: o dzieciństwie i o roli nieobecnego taty, o załodze punkowej w liceum i studiach ze świadkami Jehowy, o życiu rodzinnym czy o stosunkach interpersonalnych w Kulcie i innych zespołach. Kazik przytacza rozmaite anegdoty, wyraża poglądy polityczne i okołoreligijne, porusza temat używek. Wielokrotnie zwraca uwagę, że w sumie to on jest człowiekiem bardzo niepewnym siebie i dysponującym ograniczoną wiedzą – być może właśnie to nadaje mu niejaki charakter „everymana”, z którym mogą się identyfikować słuchacze. Jest Warszawa jako Kazikowy mikrokosmos, jest miejsce dla Teneryfy i fascynacji USA. Zaś podróż Kulcich do Brazylii pod koniec lat 80. była wręcz zdarzeniem decydującym dla jego późniejszego życia.

Błąd rzeczowy wypatrzyłem tylko jeden: Dobry chłopak znalazł się na drugim, a nie pierwszym albumie zespołu El Dupa. Książka jest natomiast mocno niechlujna pod względem interpunkcyjnym.

Ikonografię stanowią zdjęcia, głównie z archiwum rodzinnego, zamieszczone na końcu każdego z rozdziałów. Dużą zaletę – w porównaniu z pracami Weissa – stanowi obecność indeksu osobowego, chociaż nie zawiera on wszystkich osób wymienionych w tekście. Przydałoby się też włączyć do niego nazwy zespołów.

 

 

32. Rafał Dajbor, Jak u Barei, czyli kto to powiedział, Warszawa 2019

            W filmach Stanisława Barei występowali rozmaici aktorzy. Były wśród nich nazwiska tego formatu co Wiesław Gołas, Bronisław Pawlik czy Krzysztof Kowalewski. Byli też i odtwórcy epizodów, których kwestie stały się o wiele słynniejsze niż nazwiska. Rafał Dajbor –aktor i historyk teatru, ze szczególnym uwzględnieniem epizodystów – postanowił przybliżyć czytelnikowi sylwetki tych wykonawców. Skupił się na trzech ostatnich filmach kinowych Barei: Brunet wieczorową porą, Co mi zrobisz, jak mnie złapiesz oraz Miś.

            Każdy z ośmiu większych szkiców biograficznych ma podobną budowę: streszczenie scen z udziałem danego aktora w wyżej wymienionych filmach (z uwzględnieniem szerszego kontekstu), inne jego związki z Bareją (np. występy we wcześniejszych filmach i w późniejszych serialach), szerszy życiorys (podparty m.in. recenzjami prasowymi) oraz próba charakterystyki, jakiego rodzaju był to człowiek – za pośrednictwem anegdot oraz wspomnień ludzi, którzy go znali.

            Względnie najsłynniejsi są Józef Nalberczak i Andrzej Stockinger – u Barei zagrali tylko epizody („Ja palę cały czas!”), ale ogólnie znani byli i z głównych ról. Stockingera zresztą zapamiętałem z roli Paszczaka-policjanta w słuchowisku Lato Muminków, które miałem na wynylach. Na drugim końcu skali pojawia się Mariusz Gorczyński – urodzony aktor drugoplanowy i epizodyczny. Rafał Dajbor prowadzi zresztą poświęconą mu stronę internetową. Dla odmiany Ludwik Pak (w Misiu Zdzisław Dyrman, zasadniczo) miał wręcz kompleksy na punkcie tego, że całe życie grywał epizody, ale przy jego alkoholizmie trudno mu było dawać coś większego. W Alternatywy 4 przymierzano go do Balcerka, ale już był tak niefunkcjonalny, że rolę ostatecznie dostał Pyrkosz. Alkoholizm w ogóle stanowił plagę w środowisku aktorskim, o czym świadczą też losy Krzysztofa Świętochowskiego (m.in. listonosza z Co mi zrobisz…).

            W ostatnim rozdziale znalazło się jeszcze kilka krótszych życiorysów, a wśród nich Tadeusz Somogi, naturszczyk Zbigniew Bartosiewicz (Wesoły Romek) oraz nestor tego grona, Stefan Śródka (węglarz wygłaszający monolog o tradycji).

I już będzie wiadomo, skąd się wziąłem
            Opracowanie daje dobre pojęcie o karierze aktorów w PRL. Jego bohaterzy występowali głównie w teatrach i na estradzie, w mniejszym stopniu w kinie i telewizji. Świętochowski wyróżniał się jako lektor radiowy, a w późniejszych latach pojawiła się jeszcze specjalność aktora głosowego (np. w dubbingu). Rzemiosła uczyli się w szkołach teatralnych, ale niejeden zdobywał ostrogi w teatrach i kabaretach studenckich, takich jak STS. Kilku – w tym Nalberczak i Somogi – rozpoczęło działalność aktorską na wojnie, w teatrach wojskowych. Żenili się lub zawierali inne związki w obrębie swojego środowiska, a ich dzieci nieraz też zostawały aktorami (vide Tomasz Stockinger).

Nawiasem mówiąc, z punktu widzenia miasta prowincjonalnego wprost nie mieści się w głowie, że w Warszawie jest aż tyle teatrów.

 

 

33. Rafał Dajbor, Mój mąż jest z zawodu dyrektorem,
czyli
Jak u Barei 2,
Warszawa 2022

Druga część opracowania Dajbora dotyczy aktorek płci żeńskiej, które w filmach Barei były mniej eksponowane niż mężczyźni, ale kilku z nich też zdarzyły się pamiętne kwestie.

Honorowe miejsce zajmuje tu Zofia Czerwińska (m.in. niedoszła „druga Irena Ochódzka” w Misiu i Balcerkowa w Alternatywach), z którą autor osobiście się przyjaźnił i która była dla niego wielką pomocą przy pierwszym tomie, ale zmarła, zanim tamta książka się ukazała. Zwraca też uwagę Zofia Merle, której udział u Barei wynikał z zażyłej relacji ze Stanisławem Tymem. Poza tym są przedstawicielki tradycji rodzinnych: Hanna Skarżanka, która zapoczątkowała całą dynastię aktorską w linii żeńskiej (ale też męskiej – vide Piotr Skarga, sprawdzić, czy nie ksiądz), albo Wanda Stanisławska-Lothe, matka Jolanty Lothe. W niepokojącą staruszkę w Co mi zrobisz, jak mnie złapiesz wcieliła się Maria Jaraczówna, córka samego Stefana, która później stała się niestety dowodem, że alkoholizm wśród aktorek, choć rzadszy niż wśród aktorów, to jednak występował.

W ostatnim, zbiorczym rozdziale uwzględnione zostały m.in. Ewa Milde (Zofia Dyrman) oraz kolejne wykonawczynie znane mi od dzieciństwa z płyt winylowych – siostry Winiarskie (przy czym każda występowała u Barei osobno). Nie zabrakło nawet reprezentacji Częstochowy: urodziły się tam Helena Gruszecka i Krystyna Kołodziejczyk, a Halina Jezierska przez krótki okres mieszkała i zapewne pracowała w tutejszym teatrze.

Podobnie jak mężczyźni z książki powyżej, aktorki opisywane w Mój mąż jest z zawodu dyrektorem robiły częściej w teatrze niż we filmie. Również w przypadku kobiet Bareja chętnie sięgał po osoby z kręgu STS. Żadna aktorek nie uczestniczyła w teatrach wojskowych, lecz niektóre zaczynały karierę jeszcze przed wojną – w tym Zofia Grabińska jako aktorka dziecięca. Po upadku PRL otworzyły się też możliwości kariery serialowej. W przypadku Barbary Rylskiej (z której ust padł cytat tytułowy dla tej książki) nieco miejsca poświęcono kwestii mylenia jej z Barbarą Brylską. Przytoczona też została sławetna anegdota o Kalinie Jędrusik, Rylskiej i strażaku.