Cesarze, aktorzy, najlepszy raper Wschodu (z frontu czytelniczego, 8/2026)

 

 

Jesienią wreszcie zabrałem się za jedną z biografii, które od kilku miesięcy leżały odłogiem. Do tego dołączyłem dyptyk z dziedziny historii kina (też biograficzny) oraz przekrojowe opracowanie historyczne.

 

30. Henryk Wereszycki, Historia Austrii, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk 1972

Opracowanie to, wydane w serii historii powszechnych Ossolineum, czytałem jeszcze w podstawówce. Teraz, ze względów zawodowych, musiałem sobie przypomnieć w skrócie sprawy austriackie.

We wstępie autor stwierdza, że skoro w serii ukazały się już Historia Węgier i Historia Czechosłowacji, to jego praca siłą rzeczy musi nieco się pokrywać z tamtymi. Ostatecznie bez unii z Węgrami i Czechami Austria nie osiągnęłaby pozycji mocarstwowej, tylko pozostałaby jednym z wielu krajów niemieckich, jak jakaś Badenia czy Hesja-Kassel. Historia Austrii to również zasadniczo przez większość czasu historia Habsburgów – przed ich pojawieniem się kraj był nieistotny na arenie europejskiej, a po ich upadku też trudno było Austriakom wykuć od razu nową tożsamość, odrębną od Niemców z Deutschlandu.

Co za tym idzie, wcześniejsze dzieje ziem austriackich – starożytne wędrówki Celtów i innych ludów, okres rzymski, utworzenie przez Karolingów Marchii Wschodniej (Ostmark), po czym panowanie średniowiecznej dynastii Babenbergów – zostały potraktowane w niezbędnym skrócie. Sprawy nabrały tempa od koronacji Rudolfa I Habsburga na króla niemieckiego – jak na ironię, elektorzy liczyli, że książę tak mało znaczącego kraju nie będzie za bardzo im przeszkadzał. Całe średniowiecze to okres mozolnego powiększania przez Habsburgów domeny, w tym właśnie zdobywania krajów korony św. Wacława i św. Stefana. Trafiali więc przy tym niekiedy na kurs kolizyjny z Jagiellonami.

Z początkiem renesansu Maksymilian I był już supermocarzem na skalę światową, a jego potomkowie podzielili się na linię hiszpańską i austriacką. Zważywszy, że od XVII wieku Habsburgowie stali się jedną z dwóch czołowych – oprócz Francji – mocarstw katolickich, trochę trudno uwierzyć, że reformacja w Austrii miała bardzo burzliwy przebieg i naprawdę niewiele brakowało, aby kraj ten stał się protestancki. Kontrreformacja jednak przeważyła, a sytuację ugruntowała wojna trzydziestoletnia, w której zresztą Francja, mimo zbieżności religijnej, stanęła przeciw cesarstwu. Drugim głównym rywalem przez kilka wieków była Turcja.

Po wojnie trzydziestoletniej władza cesarza nad resztą Rzeszy stała się zaledwie symboliczna. Potem w XVIII wieku, mimo kilku kosztownych wojen (w tym siedmioletniej), ukształtował się absolutyzm za panowania Marii Teresy i jej synów: Józefa II i Leopolda II. Co prawda różnice pomiędzy krajami domeny habsburskiej sprawiały, że ujednolicanie ustroju nie szło tak sprawnie, jak cesarze by chcieli, zwłaszcza na Węgrzech.

Kolejnemu stuleciu ton nadały wojny rewolucyjne i napoleońskie, w których Austria ponownie występowała jako jeden z głównych przeciwników Francji. Pod rządami Klemensa Metternicha zmieniła się w „Chiny Europy”, mocarstwo bezwzględnie zwalczające wszelkie ruchy wywrotowe. Panujący wówczas Habsburg określany jest jako Franciszek II (I), ponieważ przestał być cesarzem niemieckim, a zaczął austriackim. Jednak procesów społecznych nie dało się zatrzymać, więc otrzymując od czasu Wiosny Ludów coraz to kolejne bęcki, Habsburgowie musieli w końcu zliberalizować państwo, tworząc dualistyczną monarchię austro-węgierską. Nawet to nie uśmierzyło problemów narodowościowych, które doprowadziły w końcu do wojny światowej i rozpadu imperium.

Międzywojenna Republika była krajem słabym, targanym przez kryzys finansowy i konflikty polityczne ocierające się o wojnę domową. Przez całe dwudziestolecie postulat połączenia z Niemcami był popularny w społeczeństwie i wysuwany nie tylko przez nazistów, ale nawet socjaldemokratów. Głównym jego oponentem był paradoksalnie rodzimy ruch faszystowski, skonfliktowany z hitlerowcami. Przez dzieje Austrii po anschlussie autor przemyka powierzchownie, a narrację kończy spotkaniem Kennedy’ego z Chruszczowem w Wiedniu w 1961 r. jako dobrym prognostykiem dla przyszłej międzynarodowej roli kraju.

Oprócz wydarzeń politycznych omówione są w danych okresach przemiany społeczne i gospodarcze, a także kultura. Szczególny nacisk położono na sprawę chłopską, która należała przez wieki do najważniejszych, zwłaszcza w XIX wieku, kiedy władza celowo nie likwidowała pańszczyzny w niektórych regionach – częściowo z niechęci do wszelkich zmian, a częściowo po to, żeby w razie czego mieć bat na szlachtę, i użyła go wreszcie w Galicji.

Pod względem językowym styl jest nieco przyciężkawy i lekko archaiczny, a to ze względu na częste stosowanie spójnika złożonego „a to” (serio, to właśnie z tej książki przed laty go podchwyciłem) oraz oszczędne gospodarowanie przecinkami. Niektóre zdania brzmią dość kulawo, pojawiają się składniowe rusycyzmy, a czasem autor pomyli np. Konstancję z Konstancą.

Książkę wzbogaca szereg ilustracji czarno-białych i kilka map. Wykryłem tu błąd rzeczowy: w rozdziale o reformacji pojawia się popiersie podpisane „Książę Liechtenstein”. Ale strój i fryzura nie zgadzają się o jakieś 200 lat… Bo to nie jest znany ze zwalczania protestantów Karol Liechtenstein, o którym mowa w tym rozdziale, tylko Józef Wacław Liechtenstein z czasów Marii Teresy, który z reformacją miał tyle wspólnego, że reformował austriacką artylerię.

 Zgodnie z tradycją serii, na wyklejkach okładek widnieje obecny kontur granic i godło państwowe kraju.

 

31. Kazik Staszewski, Rafał Księżyk, Idę tam gdzie idę. Autobiografia.
Rozmawia Rafał Księżyk, Warszawa 2015

Czytelnik pragnący dowiedzieć się czegoś o życiu Kazimierza Staszewskiego ma dość spory wybór. Jest przecież uznany Kult Kazika Leszka Gnoińskiego, bogato ilustrowany i wzbogacony o płytę z rarytasami. Są dwie Białe księgi Wiesława Weissa, które mówią przede wszystkim o piosenkach, ale można z nich też wyczytać wiele o twórcy. Są też w końcu Niepiosenki – zbiór felietonów publikowanych na przestrzeni lat przez samego Kazika w różnych gazetach lub czasopismach. Każda z tych prac w większym lub mniejszym stopniu przemawia głosem Staszewskiego, czy więc ma sens kolejny dość gruby tom, dla odmiany w formie wywiadu-rzeki? Wszystko zależy od tego, jakie pytania zada wywiadowca.

Wywiadowca okazał się dociekliwy i dobrze przygotowany, jak można się było spodziewać po przeczytaniu choćby rozmowy Księżyka z Tymonem. Skłonił więc Kazimierza do opowieści o różnych sprawach: o dzieciństwie i o roli nieobecnego taty, o załodze punkowej w liceum i studiach ze świadkami Jehowy, o życiu rodzinnym czy o stosunkach interpersonalnych w Kulcie i innych zespołach. Kazik przytacza rozmaite anegdoty, wyraża poglądy polityczne i okołoreligijne, porusza temat używek. Wielokrotnie zwraca uwagę, że w sumie to on jest człowiekiem bardzo niepewnym siebie i dysponującym ograniczoną wiedzą – być może właśnie to nadaje mu niejaki charakter „everymana”, z którym mogą się identyfikować słuchacze. Jest Warszawa jako Kazikowy mikrokosmos, jest miejsce dla Teneryfy i fascynacji USA. Zaś podróż Kulcich do Brazylii pod koniec lat 80. była wręcz zdarzeniem decydującym dla jego późniejszego życia.

Błąd rzeczowy wypatrzyłem tylko jeden: Dobry chłopak znalazł się na drugim, a nie pierwszym albumie zespołu El Dupa. Książka jest natomiast mocno niechlujna pod względem interpunkcyjnym.

Ikonografię stanowią zdjęcia, głównie z archiwum rodzinnego, zamieszczone na końcu każdego z rozdziałów. Dużą zaletę – w porównaniu z pracami Weissa – stanowi obecność indeksu osobowego, chociaż nie zawiera on wszystkich osób wymienionych w tekście. Przydałoby się też włączyć do niego nazwy zespołów.

 

 

32. Rafał Dajbor, Jak u Barei, czyli kto to powiedział, Warszawa 2019

            W filmach Stanisława Barei występowali rozmaici aktorzy. Były wśród nich nazwiska tego formatu co Wiesław Gołas, Bronisław Pawlik czy Krzysztof Kowalewski. Byli też i odtwórcy epizodów, których kwestie stały się o wiele słynniejsze niż nazwiska. Rafał Dajbor –aktor i historyk teatru, ze szczególnym uwzględnieniem epizodystów – postanowił przybliżyć czytelnikowi sylwetki tych wykonawców. Skupił się na trzech ostatnich filmach kinowych Barei: Brunet wieczorową porą, Co mi zrobisz, jak mnie złapiesz oraz Miś.

            Każdy z ośmiu większych szkiców biograficznych ma podobną budowę: streszczenie scen z udziałem danego aktora w wyżej wymienionych filmach (z uwzględnieniem szerszego kontekstu), inne jego związki z Bareją (np. występy we wcześniejszych filmach i w późniejszych serialach), szerszy życiorys (podparty m.in. recenzjami prasowymi) oraz próba charakterystyki, jakiego rodzaju był to człowiek – za pośrednictwem anegdot oraz wspomnień ludzi, którzy go znali.

            Względnie najsłynniejsi są Józef Nalberczak i Andrzej Stockinger – u Barei zagrali tylko epizody („Ja palę cały czas!”), ale ogólnie znani byli i z głównych ról. Stockingera zresztą zapamiętałem z roli Paszczaka-policjanta w słuchowisku Lato Muminków, które miałem na wynylach. Na drugim końcu skali pojawia się Mariusz Gorczyński – urodzony aktor drugoplanowy i epizodyczny. Rafał Dajbor prowadzi zresztą poświęconą mu stronę internetową. Dla odmiany Ludwik Pak (w Misiu Zdzisław Dyrman, zasadniczo) miał wręcz kompleksy na punkcie tego, że całe życie grywał epizody, ale przy jego alkoholizmie trudno mu było dawać coś większego. W Alternatywy 4 przymierzano go do Balcerka, ale już był tak niefunkcjonalny, że rolę ostatecznie dostał Pyrkosz. Alkoholizm w ogóle stanowił plagę w środowisku aktorskim, o czym świadczą też losy Krzysztofa Świętochowskiego (m.in. listonosza z Co mi zrobisz…).

            W ostatnim rozdziale znalazło się jeszcze kilka krótszych życiorysów, a wśród nich Tadeusz Somogi, naturszczyk Zbigniew Bartosiewicz (Wesoły Romek) oraz nestor tego grona, Stefan Śródka (węglarz wygłaszający monolog o tradycji).

I już będzie wiadomo, skąd się wziąłem

            Opracowanie daje dobre pojęcie o karierze aktorów w PRL. Jego bohaterzy występowali głównie w teatrach i na estradzie, w mniejszym stopniu w kinie i telewizji. Świętochowski wyróżniał się jako lektor radiowy, a w późniejszych latach pojawiła się jeszcze specjalność aktora głosowego (np. w dubbingu). Rzemiosła uczyli się w szkołach teatralnych, ale niejeden zdobywał ostrogi w teatrach i kabaretach studenckich, takich jak STS. Kilku – w tym Nalberczak i Somogi – rozpoczęło działalność aktorską na wojnie, w teatrach wojskowych. Żenili się lub zawierali inne związki w obrębie swojego środowiska, a ich dzieci nieraz też zostawały aktorami (vide Tomasz Stockinger).

Nawiasem mówiąc, z punktu widzenia miasta prowincjonalnego wprost nie mieści się w głowie, że w Warszawie jest aż tyle teatrów.

 

 

33. Rafał Dajbor, Mój mąż jest z zawodu dyrektorem,
czyli Jak u Barei 2, Warszawa 2022

Druga część opracowania Dajbora dotyczy aktorek płci żeńskiej, które w filmach Barei były mniej eksponowane niż mężczyźni, ale kilku z nich też zdarzyły się pamiętne kwestie.

Honorowe miejsce zajmuje tu Zofia Czerwińska (m.in. niedoszła „druga Irena Ochódzka” w Misiu i Balcerkowa w Alternatywach), z którą autor osobiście się przyjaźnił i która była dla niego wielką pomocą przy pierwszym tomie, ale zmarła, zanim tamta książka się ukazała. Zwraca też uwagę Zofia Merle, której udział u Barei wynikał z zażyłej relacji ze Stanisławem Tymem. Poza tym są przedstawicielki tradycji rodzinnych: Hanna Skarżanka, która zapoczątkowała całą dynastię aktorską w linii żeńskiej (ale też męskiej – vide Piotr Skarga, sprawdzić, czy nie ksiądz), albo Wanda Stanisławska-Lothe, matka Jolanty Lothe. W niepokojącą staruszkę w Co mi zrobisz, jak mnie złapiesz wcieliła się Maria Jaraczówna, córka samego Stefana, która później stała się niestety dowodem, że alkoholizm wśród aktorek, choć rzadszy niż wśród aktorów, to jednak występował.

W ostatnim, zbiorczym rozdziale uwzględnione zostały m.in. Ewa Milde (Zofia Dyrman) oraz kolejne wykonawczynie znane mi od dzieciństwa z płyt winylowych – siostry Winiarskie (przy czym każda występowała u Barei osobno). Nie zabrakło nawet reprezentacji Częstochowy: urodziły się tam Helena Gruszecka i Krystyna Kołodziejczyk, a Halina Jezierska przez krótki okres mieszkała i zapewne pracowała w tutejszym teatrze.

Podobnie jak mężczyźni z książki powyżej, aktorki opisywane w Mój mąż jest z zawodu dyrektorem robiły częściej w teatrze niż we filmie. Również w przypadku kobiet Bareja chętnie sięgał po osoby z kręgu STS. Żadna aktorek nie uczestniczyła w teatrach wojskowych, lecz niektóre zaczynały karierę jeszcze przed wojną – w tym Zofia Grabińska jako aktorka dziecięca. Po upadku PRL otworzyły się też możliwości kariery serialowej. W przypadku Barbary Rylskiej (z której ust padł cytat tytułowy dla tej książki) nieco miejsca poświęcono kwestii mylenia jej z Barbarą Brylską. Przytoczona też została sławetna anegdota o Kalinie Jędrusik, Rylskiej i strażaku.

 

Zaduszki rockowe 2026

  

Nadszedł listopad, nadeszła pora na post upamiętniający muzyków zmarłych od czasu poprzednich Wszystkich Świętych. Tradycyjnie, notka obejmuje tylko artystów, których mam w płytotece, stąd brak m.in. Dolly Parton, Cronosa czy Bonnie Tyler, chociaż to postacie wielkiego formatu i wpływu.

 

Warto natomiast wspomnieć, że 31 lipca zmarł Wiesław Królikowski, dziennikarz muzyczny, którego działalność na łamach „Tylko/Teraz Rocka” (do przejścia na emeryturę w 2018 r.) miała wielki wpływ na kształtowanie się moich gustów muzycznych, zwłaszcza w dziedzinie polskiego rocka. Jego dwutomowy leksykon płytowy Polski rock (doprowadzony do początku 1998 r.) traktuję jako jedno z podstawowych źródeł, kiedy muszę coś sprawdzić.

  

4 grudnia 2025 zmarł Tetsu Yamauchi, basista znany przede wszystkim jako następca Andy’ego Frasera w grupie Free. Grał również w jej zespole „odpryskowym” pod szyldem Kosoff/Kirke/Tetsu/Rabbit, a poza tym zajął miejsce Ronniego Lane’a w The Faces. W mojej płytotece obecny jest jako członek japońskiej grupy Samurai pod kierownictwem Mickeya Curtisa (istniał i brytyjski zespół o tej samej nazwie – patrz niżej).

 

20 grudnia odszedł Mick Abrahams, gitarzysta pierwszego składu Jethro Tull. Na debiutanckiej płycie miał nawet autorską i przez siebie zaśpiewaną piosenkę Move On Alone. Po odejściu z Jethro – podobno dlatego, że bał się latać samolotem, co hamowało karierę międzynarodową Andersona i kolegów – założył jazzrockowy Blodwyn Pig. Wydawał również płyty solowe.

 

W Move on Alone pojawia się sekcja dęta (podobno dograna bez wiedzy Abrahamsa), pod której aranżacją podpisał się David Palmer. Brytyjska dyrygentka Dee Palmer – bo taką tożsamość, jako osoba interpłciowa, ostatecznie przyjęła – zmarła 13 czerwca 2026. Z Jethro Tull współpracowała już od pierwszej płyty, odpowiadając głównie za aranżacje orkiestrowe, a raz nawet zdarzyło się osobiście zagrane solo na saksofonie. W okresie „wiejskiej trylogii” z końca lat siedemdziesiątych Palmer figuruje już jako pełnoprawny członek zespołu – drugi klawiszowiec oprócz Johna Evana i oczywiście wciąż aranżer orkiestrowy. Album Stormwatch kończy Elegy, jedyna w dziejach zespołu własna kompozycja Palmer, napisana po śmierci ojca. Po rozstaniu się z Jethro Tull dalsza kariera związana była już ze światem muzyki poważnej, chociaż wielokrotnie dochodziło do okazjonalnej współpracy z Andersonem. Na tylnej stronie okładki płyty Warchild Palmer widnieje przebrana za Boga – jak napisał po latach Ian Anderson, „przyjmuje tę rolę za każdym razem, kiedy staje przed orkiestrą”.

 

21 grudnia 2025 zmarł Michał Urbaniak, jeden z klasyków polskiego jazzu, skrzypek i saksofonista. W latach siedemdziesiątych wyjechał do USA, gdzie grał z największymi (Miles, Shorter, Hancock i inni), a z czasem stworzył własną odmianę fusion, wykorzystującą elementy hip hopa. Mąż Urszuli Dudziak, ojciec Miki Urbaniak – a więc jazz w rodzinie. W mojej płytotece Urbaniak występuje jako gość na płycie Dżambli Wołanie o słońce nad światem, na której zagrał na skrzypcach elektrycznych i trzech typach saksofonów.

 

Nazajutrz odszedł Chris Rea. Miał pecha umrzeć krótko przed świętami, przez co opinia publiczna jeszcze bardziej będzie go kojarzyć z piosenką Driving Home for Christmas. Przebojów miał jednak trochę więcej – ale trzeba przyznać, że The Road to Hell jeszcze gorzej by pasowała w tym kontekście. Brytyjski artysta włoskiego pochodzenia (wytwórnia chciała mu początkowo narzucić pseudonim Benny Santini) wyspecjalizował się w „nudziarskim” stylu softrockowym, ale jego prawdziwą fascynacją był blues. W XXI wieku, po wyzdrowieniu z raka trzustki, Rea dał sobie spokój z karierą komercyjną i skupił się na graniu tego, co go naprawdę interesowało. Mało kto wie (a i ja dowiedziałem się dopiero z lektury „Teraz Rocka” po jego śmierci), że w 1978 r., jako świeży debiutant, występował w… Szczecinie, w ramach wymiany kulturalnej z jego rodzinnym hrabstwem.

 

22 stycznia 2026 r. zmarł Francis Buchholz. Był członkiem zespołu Scorpions przez większość lat siedemdziesiątych i całe osiemdziesiąte, a odszedł po albumie Crazy World, na którym, oprócz powszechnie znanych przebojów typu Wind of Changes, pojawiła się jedyna w historii grupy jego kompozycja – Kicks After Six.

 

7 lutego zmarł Brad Arnold, lider i wokalista amerykańskiej grupy 3 Doors Down, zaliczanej do nurtu postgrunge’owego. W pierwszym okresie działalności był również perkusistą.

 

10 lutego odszedł perkusista Andrew Ranken, już kolejny z członków grupy celtycko-punkfolkowej The Pogues, który nas opuścił.

 

Tego samego dnia zmarł Jarosław Lach, gitarzysta, który na początku lat 80. współtworzył z Pawłem Kukizem grupę Hak. Następnie obaj z Igorem Czerniawskim sformowali Aya RL, formację elektroniczno-rockową, której pierwsze płyty należały do najlepiej odzwierciedlających ponurość tamtych czasów. Wziął także udział w reaktywacji Ayi w latach 90., już bez Kukiza, kiedy właściwie był to elektroniczny projekt Czerniawskiego.

14 marca zmarł Phil Campbell (zwany „Zoom” lub „Wizzo”), znany głównie jako gitarzysta Motörhead od lat osiemdziesiątych. Po śmierci Lemmy’ego kontynuował tradycje grupy wraz z trzema synami, pod firmą Phil Campbell and the Bastard Sons. Gdy jego zabrakło, ostatnim żyjącym wieloletnim członkiem Motörhead pozostaje perkusista Mikkey Dee, obecnie w Scorpions (żyje jeszcze trzech muzyków, którzy grali każdy na jednej płycie).

 

Po zeszłorocznej śmierci Danny’ego Thompsona, basisty jazz-folkowej grupy Pentangle, 16 marca dołączył do niego Terry Cox, perkusista. W ten sposób ostatnią żyjącą członkinią Pentangle pozostaje wokalistka Jacqui McShee.

 

26 marca zmarł gitarzysta Ross Friedman, szerzej znany jako Ross The Boss, współzałożyciel grupy Manowar, słynnej z heavy metalu w konwencji heroicznego fantasy. Płyty nagrane bez jego udziału już są bardziej nierówne.

13 kwietnia zmarła Moya Brennan (dawniej pisała się Máire), wokalistka grupy Clannad, okazjonalnie także harfistka. Z podstawowego składu zespołu żyją jeszcze jej bracia Ciarán i Pól.

 

Sześć dni później zmarł Dave Mason, znany przede wszystkim jako gitarzysta brytyjskiej grupy Traffic. Na początku lat dziewięćdziesiątych przewinął się nawet przez jeden ze składów Fleetwood Mac, ale jego najwcześniejszy moment sławy to monumentalne akordy gitary akustycznej, otwierające All Along the Watchtower Jimiego Hendrixa.

30 kwietnia zmarł Alex Ligertwood, Szkot, który przez dobre kilkanaście lat śpiewał w zespole Carlosa Santany.

 

22 maja odszedł Dick Parry, saksofonista znany przede wszystkim ze współpracy z Pink Floyd – zagrał pamiętne solówki w Money i Shine On You Crazy Diamond, a od lat dziewięćdziesiątych pojawiał się zarówno w nagraniach reaktywowanych Floydów, jak i solowego Davida Gilmoura.

14 czerwca zmarł Dave Greenslade, brytyjski organista, który zasłynął jako jeden z członków jazzrockowego Colosseum. Po odejściu stamtąd założył grupę Greenslade, w której był jednym z dwóch klawiszowców o imieniu Dave (drugi był Lawson ze wspomnianego wyżej brytyjskiego Samuraja).

17 czerwca zmarł amerykański saksofonista Walter Parazaider, znany głównie jako jedna trzecia sekcji dętej zespołu Chicago (dawniej Chicago Transit Authority).

 

Kolejną w tym samym miesiącu stratę scena jazzrockowa poniosła 24 czerwca, gdy odszedł obdarzony potężną posturą i głębokim głosem David Clayton Thomas, przede wszystkim wokalista (drugi z kolei) amerykańskiego zespołu Blood, Sweat & Tears, a okazjonalnie także artysta solowy.

 

1 lipca zmarł Roman Iskrowicz, jeden z dwóch braci, którzy na początku lat 80. grali w grupie Bank. Zespół ze Środy Śląskiej wydał wtedy tylko jedną płytę (i jedną kasetę) i raczej nie cieszył się wielkim uznaniem, ale podjął się jednej z najbardziej konsekwentnych prób grania AOR po polsku.

 

17 sierpnia zmarł Frank Beard, perkusista grupy ZZ Top. Wbrew swojemu nazwisku, jako jedyny spośród tych „Tres Hombres” nie zapuścił brody do pasa. Zwykle zadowalał się wąsami, ale w latach 90. nosił hiszpańską bródkę.