Jesienią wreszcie zabrałem się za jedną z biografii, które od kilku
miesięcy leżały odłogiem. Do tego dołączyłem dyptyk z dziedziny historii kina
(też biograficzny) oraz przekrojowe opracowanie historyczne.
30. Henryk Wereszycki, Historia Austrii, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk 1972
Opracowanie to, wydane w serii historii powszechnych Ossolineum,
czytałem jeszcze w podstawówce. Teraz, ze względów zawodowych, musiałem sobie
przypomnieć w skrócie sprawy austriackie.
We wstępie autor stwierdza, że skoro w serii ukazały się już Historia
Węgier i Historia Czechosłowacji, to jego praca siłą rzeczy musi nieco
się pokrywać z tamtymi. Ostatecznie bez unii z Węgrami i Czechami Austria nie
osiągnęłaby pozycji mocarstwowej, tylko pozostałaby jednym z wielu krajów
niemieckich, jak jakaś Badenia czy Hesja-Kassel. Historia Austrii to również
zasadniczo przez większość czasu historia Habsburgów – przed ich pojawieniem
się kraj był nieistotny na arenie europejskiej, a po ich upadku też trudno było
Austriakom wykuć od razu nową tożsamość, odrębną od Niemców z Deutschlandu.
Co za tym idzie, wcześniejsze dzieje ziem austriackich – starożytne
wędrówki Celtów i innych ludów, okres rzymski, utworzenie przez Karolingów
Marchii Wschodniej (Ostmark), po czym panowanie średniowiecznej dynastii
Babenbergów – zostały potraktowane w niezbędnym skrócie. Sprawy nabrały tempa
od koronacji Rudolfa I Habsburga na króla niemieckiego – jak na ironię,
elektorzy liczyli, że książę tak mało znaczącego kraju nie będzie za bardzo im
przeszkadzał. Całe średniowiecze to okres mozolnego powiększania przez
Habsburgów domeny, w tym właśnie zdobywania krajów korony św. Wacława i św.
Stefana. Trafiali więc przy tym niekiedy na kurs kolizyjny z Jagiellonami.
Z początkiem renesansu Maksymilian I był już supermocarzem na skalę
światową, a jego potomkowie podzielili się na linię hiszpańską i austriacką.
Zważywszy, że od XVII wieku Habsburgowie stali się jedną z dwóch czołowych –
oprócz Francji – mocarstw katolickich, trochę trudno uwierzyć, że reformacja w
Austrii miała bardzo burzliwy przebieg i naprawdę niewiele brakowało, aby kraj
ten stał się protestancki. Kontrreformacja jednak przeważyła, a sytuację
ugruntowała wojna trzydziestoletnia, w której zresztą Francja, mimo zbieżności
religijnej, stanęła przeciw cesarstwu. Drugim głównym rywalem przez kilka
wieków była Turcja.
Po wojnie trzydziestoletniej władza cesarza nad resztą Rzeszy stała
się zaledwie symboliczna. Potem w XVIII wieku, mimo kilku kosztownych wojen (w
tym siedmioletniej), ukształtował się absolutyzm za panowania Marii Teresy i
jej synów: Józefa II i Leopolda II. Co prawda różnice pomiędzy krajami domeny
habsburskiej sprawiały, że ujednolicanie ustroju nie szło tak sprawnie, jak
cesarze by chcieli, zwłaszcza na Węgrzech.
Kolejnemu stuleciu ton nadały wojny rewolucyjne i napoleońskie, w
których Austria ponownie występowała jako jeden z głównych przeciwników Francji.
Pod rządami Klemensa Metternicha zmieniła się w „Chiny Europy”, mocarstwo
bezwzględnie zwalczające wszelkie ruchy wywrotowe. Panujący wówczas Habsburg
określany jest jako Franciszek II (I), ponieważ przestał być cesarzem
niemieckim, a zaczął austriackim. Jednak procesów społecznych nie dało się
zatrzymać, więc otrzymując od czasu Wiosny Ludów coraz to kolejne bęcki,
Habsburgowie musieli w końcu zliberalizować państwo, tworząc dualistyczną
monarchię austro-węgierską. Nawet to nie uśmierzyło problemów narodowościowych,
które doprowadziły w końcu do wojny światowej i rozpadu imperium.
Międzywojenna Republika była krajem słabym, targanym przez kryzys
finansowy i konflikty polityczne ocierające się o wojnę domową. Przez całe
dwudziestolecie postulat połączenia z Niemcami był popularny w społeczeństwie i
wysuwany nie tylko przez nazistów, ale nawet socjaldemokratów. Głównym jego
oponentem był paradoksalnie rodzimy ruch faszystowski, skonfliktowany z
hitlerowcami. Przez dzieje Austrii po anschlussie autor przemyka
powierzchownie, a narrację kończy spotkaniem Kennedy’ego z Chruszczowem w Wiedniu
w 1961 r. jako dobrym prognostykiem dla przyszłej międzynarodowej roli kraju.
Oprócz wydarzeń politycznych omówione są w danych okresach
przemiany społeczne i gospodarcze, a także kultura. Szczególny nacisk położono na
sprawę chłopską, która należała przez wieki do najważniejszych, zwłaszcza w XIX
wieku, kiedy władza celowo nie likwidowała pańszczyzny w niektórych regionach –
częściowo z niechęci do wszelkich zmian, a częściowo po to, żeby w razie czego
mieć bat na szlachtę, i użyła go wreszcie w Galicji.
Pod względem językowym styl jest nieco przyciężkawy i lekko
archaiczny, a to ze względu na częste stosowanie spójnika złożonego „a to”
(serio, to właśnie z tej książki przed laty go podchwyciłem) oraz oszczędne
gospodarowanie przecinkami. Niektóre zdania brzmią dość kulawo, pojawiają się
składniowe rusycyzmy, a czasem autor pomyli np. Konstancję z Konstancą.
Książkę wzbogaca szereg ilustracji czarno-białych i kilka map.
Wykryłem tu błąd rzeczowy: w rozdziale o reformacji pojawia się popiersie
podpisane „Książę Liechtenstein”. Ale strój i fryzura nie zgadzają się o jakieś
200 lat… Bo to nie jest znany ze zwalczania protestantów Karol Liechtenstein, o
którym mowa w tym rozdziale, tylko Józef Wacław Liechtenstein z czasów Marii
Teresy, który z reformacją miał tyle wspólnego, że reformował austriacką
artylerię.
Zgodnie z tradycją serii, na
wyklejkach okładek widnieje obecny kontur granic i godło państwowe kraju.
31. Kazik Staszewski, Rafał Księżyk, Idę tam gdzie idę.
Autobiografia.
Rozmawia Rafał Księżyk, Warszawa
2015
Czytelnik pragnący dowiedzieć się czegoś o życiu Kazimierza
Staszewskiego ma dość spory wybór. Jest przecież uznany Kult Kazika Leszka
Gnoińskiego, bogato ilustrowany i wzbogacony o płytę z rarytasami. Są dwie Białe
księgi Wiesława Weissa, które mówią przede wszystkim o piosenkach, ale
można z nich też wyczytać wiele o twórcy. Są też w końcu Niepiosenki –
zbiór felietonów publikowanych na przestrzeni lat przez samego Kazika w różnych
gazetach lub czasopismach. Każda z tych prac w większym lub mniejszym stopniu
przemawia głosem Staszewskiego, czy więc ma sens kolejny dość gruby tom, dla
odmiany w formie wywiadu-rzeki? Wszystko zależy od tego, jakie pytania zada
wywiadowca.
Wywiadowca okazał się dociekliwy i dobrze przygotowany, jak można
się było spodziewać po przeczytaniu choćby rozmowy Księżyka z Tymonem. Skłonił
więc Kazimierza do opowieści o różnych sprawach: o dzieciństwie i o roli
nieobecnego taty, o załodze punkowej w liceum i studiach ze świadkami Jehowy, o
życiu rodzinnym czy o stosunkach interpersonalnych w Kulcie i innych zespołach.
Kazik przytacza rozmaite anegdoty, wyraża poglądy polityczne i okołoreligijne,
porusza temat używek. Wielokrotnie zwraca uwagę, że w sumie to on jest
człowiekiem bardzo niepewnym siebie i dysponującym ograniczoną wiedzą – być może
właśnie to nadaje mu niejaki charakter „everymana”, z którym mogą się
identyfikować słuchacze. Jest Warszawa jako Kazikowy mikrokosmos, jest miejsce
dla Teneryfy i fascynacji USA. Zaś podróż Kulcich do Brazylii pod koniec lat
80. była wręcz zdarzeniem decydującym dla jego późniejszego życia.
Błąd rzeczowy wypatrzyłem tylko jeden: Dobry chłopak znalazł
się na drugim, a nie pierwszym albumie zespołu El Dupa. Książka jest natomiast
mocno niechlujna pod względem interpunkcyjnym.
Ikonografię stanowią zdjęcia, głównie z archiwum rodzinnego,
zamieszczone na końcu każdego z rozdziałów. Dużą zaletę – w porównaniu z
pracami Weissa – stanowi obecność indeksu osobowego, chociaż nie zawiera on
wszystkich osób wymienionych w tekście. Przydałoby się też włączyć do niego
nazwy zespołów.
32. Rafał Dajbor, Jak u Barei, czyli kto to powiedział, Warszawa 2019
W filmach Stanisława Barei
występowali rozmaici aktorzy. Były wśród nich nazwiska tego formatu co Wiesław
Gołas, Bronisław Pawlik czy Krzysztof Kowalewski. Byli też i odtwórcy epizodów,
których kwestie stały się o wiele słynniejsze niż nazwiska. Rafał Dajbor –aktor
i historyk teatru, ze szczególnym uwzględnieniem epizodystów – postanowił
przybliżyć czytelnikowi sylwetki tych wykonawców. Skupił się na trzech
ostatnich filmach kinowych Barei: Brunet wieczorową porą, Co mi zrobisz, jak
mnie złapiesz oraz Miś.
Każdy z ośmiu większych szkiców
biograficznych ma podobną budowę: streszczenie scen z udziałem danego aktora w wyżej
wymienionych filmach (z uwzględnieniem szerszego kontekstu), inne jego związki z
Bareją (np. występy we wcześniejszych filmach i w późniejszych serialach),
szerszy życiorys (podparty m.in. recenzjami prasowymi) oraz próba
charakterystyki, jakiego rodzaju był to człowiek – za pośrednictwem anegdot
oraz wspomnień ludzi, którzy go znali.
Względnie najsłynniejsi są Józef
Nalberczak i Andrzej Stockinger – u Barei zagrali tylko epizody („Ja palę cały
czas!”), ale ogólnie znani byli i z głównych ról. Stockingera zresztą
zapamiętałem z roli Paszczaka-policjanta w słuchowisku Lato Muminków,
które miałem na wynylach. Na drugim końcu skali pojawia się Mariusz
Gorczyński – urodzony aktor drugoplanowy i epizodyczny. Rafał Dajbor prowadzi
zresztą poświęconą mu stronę internetową. Dla odmiany Ludwik Pak (w Misiu Zdzisław
Dyrman, zasadniczo) miał wręcz kompleksy na punkcie tego, że całe życie grywał
epizody, ale przy jego alkoholizmie trudno mu było dawać coś większego. W Alternatywy
4 przymierzano go do Balcerka, ale już był tak niefunkcjonalny, że rolę
ostatecznie dostał Pyrkosz. Alkoholizm w ogóle stanowił plagę w środowisku
aktorskim, o czym świadczą też losy Krzysztofa Świętochowskiego (m.in.
listonosza z Co mi zrobisz…).
W ostatnim rozdziale znalazło się jeszcze
kilka krótszych życiorysów, a wśród nich Tadeusz Somogi, naturszczyk Zbigniew
Bartosiewicz (Wesoły Romek) oraz nestor tego grona, Stefan Śródka (węglarz
wygłaszający monolog o tradycji).
 |
| I już będzie wiadomo, skąd się wziąłem |
Nawiasem mówiąc, z punktu widzenia miasta prowincjonalnego wprost
nie mieści się w głowie, że w Warszawie jest aż tyle teatrów.
33. Rafał Dajbor, Mój mąż jest z zawodu dyrektorem,
czyli Jak u Barei 2, Warszawa
2022
Druga część opracowania Dajbora dotyczy aktorek płci żeńskiej,
które w filmach Barei były mniej eksponowane niż mężczyźni, ale kilku z nich
też zdarzyły się pamiętne kwestie.
 |
Honorowe miejsce zajmuje tu Zofia Czerwińska (m.in. niedoszła
„druga Irena Ochódzka” w Misiu i Balcerkowa w Alternatywach), z
którą autor osobiście się przyjaźnił i która była dla niego wielką pomocą przy
pierwszym tomie, ale zmarła, zanim tamta książka się ukazała. Zwraca też uwagę
Zofia Merle, której udział u Barei wynikał z zażyłej relacji ze Stanisławem
Tymem. Poza tym są przedstawicielki tradycji rodzinnych: Hanna Skarżanka, która
zapoczątkowała całą dynastię aktorską w linii żeńskiej (ale też męskiej – vide
Piotr Skarga, sprawdzić, czy nie ksiądz), albo Wanda Stanisławska-Lothe,
matka Jolanty Lothe. W niepokojącą staruszkę w Co mi zrobisz, jak mnie
złapiesz wcieliła się Maria Jaraczówna, córka samego Stefana, która później
stała się niestety dowodem, że alkoholizm wśród aktorek, choć rzadszy niż wśród
aktorów, to jednak występował.
W ostatnim, zbiorczym rozdziale uwzględnione zostały m.in. Ewa
Milde (Zofia Dyrman) oraz kolejne wykonawczynie znane mi od dzieciństwa z płyt
winylowych – siostry Winiarskie (przy czym każda występowała u Barei osobno). Nie
zabrakło nawet reprezentacji Częstochowy: urodziły się tam Helena Gruszecka i
Krystyna Kołodziejczyk, a Halina Jezierska przez krótki okres mieszkała i
zapewne pracowała w tutejszym teatrze.
Podobnie jak mężczyźni z książki powyżej, aktorki opisywane w Mój
mąż jest z zawodu dyrektorem robiły częściej w teatrze niż we filmie. Również
w przypadku kobiet Bareja chętnie sięgał po osoby z kręgu STS. Żadna aktorek nie
uczestniczyła w teatrach wojskowych, lecz niektóre zaczynały karierę jeszcze
przed wojną – w tym Zofia Grabińska jako aktorka dziecięca. Po upadku PRL
otworzyły się też możliwości kariery serialowej. W przypadku Barbary Rylskiej
(z której ust padł cytat tytułowy dla tej książki) nieco miejsca poświęcono
kwestii mylenia jej z Barbarą Brylską. Przytoczona też została sławetna
anegdota o Kalinie Jędrusik, Rylskiej i strażaku.
